जनकपुरधाम साउन १६ । देशकै मुख्य धान भण्डारका रूपमा चिनिने मधेश प्रदेशमा यस वर्ष धान उत्पादन गम्भीर संकटतर्फ उन्मुख देखिएको छ। गत वर्षको तुलनामा आधा पनि रोपाइँ नभएको तथ्यांक सार्वजनिक भइरहँदा कृषि विज्ञहरू र राज्य संयन्त्रहरू दुबै चिन्तित छन्। कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयका अनुसार, साउन ११ सम्म मधेश प्रदेशमा कुल ३ लाख ७३ हजार ६ सय ४५ हेक्टरमध्ये ५१ प्रतिशत अर्थात् १ लाख ९३ हजार हेक्टर खेतमा मात्रै धान रोपिएको छ। यस्तै समयमा अघिल्लो वर्ष ९० प्रतिशत रोपाइँ भइसकेको थियो।

पानी नपरेर खेत फाट्दै, बिउ सुक्दै
धान रोपाइँमा भएको यो कमीको प्रमुख कारण समयमै नपरेको वर्षा, विफल सिँचाइ पूर्वाधार र बोरिङ तथा डिप ट्युबवेल सञ्चालनमा आएको समस्या हो। “जहाँ रोपाइँ भएको छ, त्यहाँ पनि खेत चिराचिरा परेको छ,” कृषि विकास निर्देशनालयका सूचना अधिकारी सुदीप चौधरी भन्छन्।

विशेष गरी सिरहा, धनुषा, सप्तरी, महोत्तरी, सर्लाही लगायतका जिल्लामा अवस्था दयनीय छ। कतिपय किसानहरूले बिउ राखेका थिए, तर पानीको अभावमा त्यो नै सुक्न थालेको गुनासो छ।

संकटको आँकलन स् उत्पादनमा २० प्रतिशत गिरावटको सम्भावना
कृषि मन्त्रालयका वरिष्ठ कृषि अर्थ विज्ञ महानन्द जोशी भन्छन्, “अब पानी परे पनि ढिला भइसक्यो। बेर्ना बुढो भयो, उत्पादन स्वाभाविक रूपमा घट्छ।” उनले थपे, “साउन २० सम्म रोपाइँ नभए धान उत्पादन २० प्रतिशतभन्दा धेरै घट्न सक्छ।”

यो गिरावट मधेश प्रदेशमा मात्रै सीमित हुने छैन। “मधेशले उत्पादन गर्ने धान देशभरि पुग्छ, आपूर्ति चक्र नै प्रभावित हुनेछ,” जोशी भन्छन्। खाद्य आयात बढ्नाले देशको व्यापार घाटा बढ्ने र मूल्यवृद्धिमा असर पर्ने उनी बताउँछन्।

जीडीपीमै असर पर्ने चिन्ता
कृषिमा २५।१ प्रतिशत योगदान दिने नेपालको अर्थतन्त्रमा धान उत्पादनको हिस्सा सबैभन्दा ठूलो मानिन्छ। मधेशमा उत्पादन घट्दा त्यसको प्रत्यक्ष असर समग्र जीडीपी मै पर्ने अर्थशास्त्रीहरूको विश्लेषण छ। “सिंचाइ अभाव, मौसम प्रतिकूलता र नीति कार्यान्वयनमा कमजोरी मिलेर यो संकट गहिरिएको हो,” एक स्थानीय कृषि प्राविधिकको भनाइ छ।

बारा, पर्सामा केही राहतस सप्तरी, महोत्तरी, सिरहामा न्यून रोपाइँ
प्रदेशभरिका ८ जिल्लामध्ये बारा र पर्सामा क्रमशः ८० र ८१ प्रतिशत रोपाइँ भए पनि सप्तरी, महोत्तरी, सिरहा, र धनुषामा ३५–३८ प्रतिशत रोपाइँ मात्र भएको छ।

पछिल्ला तीन वर्षको उत्पादन हेर्दा ती जिल्लाहरूबाट औसत २२–२४ लाख टन धान उत्पादन भइरहेको थियो। तर, चालु वर्षको प्रारम्भिक अनुमानले मात्र करिब १५ लाख टन उत्पादन भएको देखाउँछ।

निष्कर्ष अन्न भण्डार’ले भोग्दैछ सुक्खा यथार्थ
‘नेपालको अन्न भण्डार’ भन्ने परिचय बनाएको मधेश अहिले आकाशे पानीको भरमा बाँझो खेतसँग जुधिरहेको छ। रोपाइँको ढिलाइ र सिँचाइ अभावको यो चक्र यथावत् रहे, खाद्य संकट, मूल्यवृद्धि र अर्थतन्त्रमा झट्काको जोखिम बल्झिँदै जानेछ।