जनकपुरधाम साउन २९ । सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लाहरूबाट तराईतर्फको बसाइँसराइ तीव्र हुँदै गएको छ। रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य र आधारभूत सेवा–सुविधाको खोजीमा पहाडी बस्तीहरू रित्तिँदै जाँदा तराईमा जनसंख्या असन्तुलन र स्रोत व्यवस्थापनमा चुनौती थपिएको छ।

सन् २०७८ को जनगणना अनुसार सुदूरपश्चिम प्रदेशको कूल जनसंख्या २६ लाख ९४ हजार ७८३ छ। त्यसमा महिलाको अनुपात ५२.७७ प्रतिशत र पुरुषको ४७.२३ प्रतिशत रहेको छ। पुरुषको जनसंख्या कम हुनुको कारण रोजगारको लागि भारत तथा तेस्रो मुलुकतर्फ जाने प्रवृत्ति हो।

प्रदेशका नौ जिल्लामध्ये अछाम, डोटी, बैतडी, बझाङ, डडेल्धुरा जस्ता पहाडी जिल्लाको जनसंख्या घट्दो छ भने हिमाली जिल्ला दार्चुलामा वृद्धिदर स्थिर 0% रहेको छ। बरु, तराईका कैलाली र कञ्चनपुर जिल्लामा जनसंख्या तीव्र रूपमा बढेको देखिएको छ। कैलालीमा वृद्धिदर १.४८% र कञ्चनपुरमा १.२५% रहेको छ।

भीमदत्त नगरपालिका मात्र नभई कञ्चनपुरका अन्य स्थानीय तहहरूमा पनि जनघनत्व बढिरहेको छ। नगरप्रमुख पदम बोगटीका अनुसार, भौगोलिक पहुँच, पूर्वाधार र रोजगारको अवसरले नगरतर्फ मानिसहरू आकर्षित भएका छन्, जसले स्रोत व्यवस्थापनमा चाप सिर्जना गरिरहेको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार, बसाइँसराइको प्रत्यक्ष असर कृषि क्षेत्रमा देखिन थालेको छ। तराईमा कृषियोग्य जमिन बस्ती विस्तारले घटिरहेको छ भने पहाडमा उब्जनी जमिन बाँझो हुने क्रम बढेको छ।

सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयका उप–प्राध्यापक शङ्करदत्त भट्ट भन्छन्, सरकारले सामूहिक खेती, कृषि पकेट क्षेत्र विकास, बजारीकरण, चिस्यान केन्द्रजस्ता पूर्वाधारमा लगानी गर्न सके पहाडमै रोजगारी सिर्जना हुन्छ। त्यसले बसाइँसराइको गति पनि कम गर्न सक्छ।

प्रदेश नीति तथा योजना आयोगका सदस्य डा। हिरा चन्दका अनुसार सरकार एकीकृत बस्ती विकास, एक पालिका–एक उत्पादनू कार्यक्रम र आधारभूत पूर्वाधार विस्तारमा जुटिरहेको छ। उनले पर्यटन, कृषि, र शिक्षा स्वास्थ्यमा लक्षित लगानीको आवश्यकता औंल्याए। यसरी, सुदूरपश्चिममा आन्तरिक बसाइँसराइ व्यवस्थापन गर्न तत्काल नीतिगत हस्तक्षेप आवश्यक देखिएको छ। नत्र भने जनसंख्याको असन्तुलनले विकास योजनामा गम्भीर अवरोध सिर्जना गर्ने विज्ञहरूको चेतावनी छ।